In gesprek met... Maya van der Steenhoven: “De kennis over wat mensen willen, zit bij de mensen zelf”

• Aanjager van de energietransitie

• Oprichter van de #vangaslos beweging

• Presentatrice podcast over participatie in de energietransitie: www.particibeter.nl

Al ruim vijfentwintig jaar werkt Maya van der Steenhoven aan de energietransitie in Nederland. Ze stond aan de wieg van de beweging #vangaslos en zet zich in voor een energiesysteem dat niet alleen duurzaam is, maar ook eerlijk, betaalbaar en van de mensen zelf. In haar werk staat één vraag centraal: hoe zorgen we ervoor dat bewoners niet alleen meepraten, maar ook echt meedoen in de energietransitie?

Auteur: Sabine van Wylick

We spraken haar over eigenaarschap van bewoners, de rol van gemeenten en waarom participatie nog te vaak een ‘afvink-oefening’ is.

“Ik wil een energiesysteem dat dienend is aan huishoudens”

Maya houdt zich vooral bezig met vraagstukken rond de warmtetransitie, netcongestie en de vraag hoe het energiesysteem er in 2050 uit zou moeten zien. Daarbij kijkt ze nadrukkelijk ook naar de rol van bewoners. “Bewoners worden steeds meer eigenaar van hun eigen energiesysteem. Zo zijn er steeds meer energiecoöperaties, buurtwarmtebedrijven of mensen die samen energie delen. Dat is al een enorme verandering.”
Tegelijkertijd maakt ze zich zorgen over de betaalbaarheid van energie. “De energierekening kan richting 2040 boven de 3000 euro uitkomen. Dat is voor veel mensen simpelweg niet op te brengen. Als we niets doen, wordt energie een nieuw sociaal probleem.” Die maatschappelijke dimensie is voor haar een belangrijke drijfveer, ook op persoonlijk vlak. “Ik heb zelf drie kinderen. Ik wil dat zij opgroeien in een wereld die schoon, betaalbaar en leefbaar is. Daarom wil ik een energiesysteem dat dienend is aan huishoudens en die niet alleen draait om geld.”

Het eigenaarschap van burgers groeit enorm

Volgens Maya is er al veel gebeurd in Nederland. De productie van duurzame energie groeit snel en veel gemeenten hebben inmiddels plannen gemaakt voor de warmtetransitie. “Toch staan we eigenlijk nog maar aan het begin. Ons energiesysteem is gebouwd op een paar grote centrales. Nu krijgen we duizenden kleine energiebronnen erbij: zonnepanelen, windmolens, lokale opslag. Daar is onze infrastructuur nog niet op ingericht.” Dat leidt onder andere tot netcongestie, waardoor nieuwe woningen of bedrijven soms niet kunnen worden aangesloten. Tegelijkertijd ziet ze een andere beweging: bewoners die zelf initiatief nemen.
“In sommige buurten richten bewoners hun eigen warmtebedrijf op. Of ze worden mede-eigenaar van windmolens en zonneparken. Het eigenaarschap van burgers groeit enorm.”

Participatie: van inspirerend tot problematisch

De rol van participatie in de energietransitie is volgens Maya dubbel. “Het kan fantastisch werken. Bewoners die samen energie delen of een buurtwarmtebedrijf starten, laten zien wat er mogelijk is.” Maar de manier waarop overheden participatie organiseren, laat vaak nog te wensen over, vindt ze. “Veel gemeenten noemen informeren of consulteren ook participeren. Maar echte participatie begint pas hoger op de ladder, wanneer bewoners ook echt invloed hebben op keuzes.”

Daarbij ziet ze een fundamenteel probleem in de manier waarop participatie wordt vormgegeven. “Veel participatieprocessen volgen een standaard draaiboek. Informatieavond in een zaaltje, presentatie, vragenronde. Maar dat raakt mensen niet. Het past bij de vergadercultuur van de overheid, niet bij hoe mensen leven.” Volgens haar moet participatie daarom radicaal anders worden ingericht. “Je moet ten eerste mensen opzoeken waar ze zijn. En zorgen dat iedereen kan meedoen – verschillende leeftijden, achtergronden, genders. Representativiteit is cruciaal.”

“Veel participatieprocessen volgen een standaard draaiboek. Maar dat raakt mensen niet. Het past bij de vergadercultuur van de overheid, niet bij hoe mensen leven.”

De kennis zit in de gemeenschap

Een belangrijk uitgangspunt in haar werk is dat kennis niet alleen bij de overheid zit. “De overheid mag eigenaarschap nemen over de energietransitie, maar de kennis over wat mensen willen zit in de gemeenschap.” Daarom moet participatie volgens Maya niet worden ingezet als formele stap in een proces. “Participatie moet je doen vanuit intrinsieke motivatie. Omdat je wilt leren van bewoners en hun ideeën wilt gebruiken om je eigen plannen beter te maken. Alleen dan ontstaat er echte samenwerking. Het gaat om gelijkwaardigheid. Niet om een overheid die plannen maakt en daarna vraagt wat mensen ervan vinden.”

"Participatie moet je doen vanuit intrinsieke motivatie. Omdat je wilt leren van bewoners en hun ideeën wilt gebruiken om je eigen plannen beter te maken"

Tips van Maya

1. Begin vanuit gelijkwaardigheid
   Zie bewoners niet als doelgroep maar als partner. De kennis over wat mensen willen, zit bij de mensen zelf.

2. Start participatie zo vroeg mogelijk
   Betrek bewoners al in de verkenningsfase, voordat plannen vastliggen. Anders voelt participatie al snel als schijnparticipatie.

3. Maak duidelijk waar bewoners invloed op hebben
   Wees transparant over wat er nog open ligt en wat niet. Onduidelijkheid ondermijnt vertrouwen.

4. Investeer in relaties, niet alleen in processen
   Participatie draait uiteindelijk om vertrouwen tussen mensen. Dat bouw je op door langdurige samenwerking.

5. Werk met bewonersinitiatieven in plaats van eromheen
   Steeds meer bewoners organiseren zelf energieprojecten. Zie hen als partners en ondersteun hun initiatieven.

6. Doorbreek de ‘zaaltjescultuur’
   Veel participatie sluit niet aan bij hoe mensen leven. Ga naar buurten, verenigingen en netwerken waar mensen al samenkomen.

7. Zorg voor representativiteit
   Betrek niet alleen de usual suspects, maar ook andere groepen in de samenleving.

Op de hoogte blijven van nieuwe inspiratie-artikelen? Meld je aan voor de Partispiratie Updates